Kornuiten

‘Achterlijke gladiool! Kijk eens uit man, met je grafbek.’ De glazenwasser loopt om zijn bestelbus heen. Even denk ik dat hij het tegen een fietser heeft, maar als ik zelf voorbij de bus fiets zie ik dat hij het tegen zijn collega heeft. Ik ben opgelucht. Deze man scheldt niet een willekeurige vreemde uit, maar een collega met wie hij blijkbaar een vriendschappelijke verhouding heeft. Ze lachen naar elkaar om de uitbarsting van de glazenwasser.

Gelukkig geen ruzie. Maar het zette me ook aan het denken. Ben ik er zo aan gewend dat willekeurige vreemden elkaar op straat verrot schelden, dat dat het eerste is dat ik verwacht? Is de samenleving zo verhard? Gepolariseerd? Om met Carrie Bradshaw te spreken: I couldn’t help but wonder… is het normaal om willekeurige vreemden publiekelijk verrot te schelden?

Het voorval deed me denken aan de zin die mijn ouders graag bezigde toen ik een tiener was. Als ik een grote mond had, zeiden ze: ‘Dat zeg je maar tegen je kornuiten.’ (Ik was de enige van mijn kornuiten die wist wat 'kornuiten' waren, maar dat even daargelaten.) Het punt is dat mijn ouders me daarmee leerden dat er taal is die je gebruikt voor mensen die gelijk aan je staan, je peers of kornuiten dus. Tegen alle andere mensen, inclusief je ouders, ben je beleefd(er).

De verruwde omgangsvormen in de politiek, in de media en op straat doen vermoeden dat we geen respect meer hebben voor elkaar. Je hoeft niet meer met respect tegen een voorbijganger, meerdere of vreemde te praten. Door de ruzies op straat, op tv en in Den Haag lijkt het bovendien alsof iedereen het met elkaar oneens is, het land diep gepolariseerd is en de kloven in de samenleving steeds groter en vooral onoverbrugbaarder zijn geworden.

Hoogleraar sociologie Jan Willem Duyvendak heeft een andere invalshoek. Voor zijn recente boek ‘Spookkloven’ onderzocht hij de vermeende polarisatie van de samenleving en ontdekte iets opvallends: Nederlanders zijn de afgelopen decennia in alle opzichten dichter naar elkaar toe gekomen. De verschillen tussen oud en jong, stad en platteland, hoog- en laagopgeleid en arm en rijk zijn alleen maar kleiner geworden. (Met één uitzondering: die van vermogend en niet-vermogend, op dat gebied zijn de verschillen groter geworden).

De ervaren polarisatie komt volgens Duyvendak vooral omdát we dichterbij elkaar staan. Zoals Duyvendak het in NRC zelf uitlegt: ‘Juist omdat we elkaar zo dicht naderen, accepteren we ongelijkheid niet meer. We worden steeds bozer over de verschillen die resteren.’

Die verkleining van de ongelijkheid, in land dat toch al wars was van hiërarchie, maakt dat we denken dat iedereen gelijk is aan elkaar. En dat we dus iedereen met dezelfde toon aan kunnen spreken. Het was al niet erg gebruikelijk om vreemden, ouderen en mensen in een machtspositie met ‘u’ aan te spreken, maar nu de verschillen kleiner zijn geworden zien we daar al helemaal geen aanleiding meer toe. Of je  nu praat tegen een hoogleraar, een ambulancebroeder of de juf, je mag er op dezelfde manier tegen praten als tegen je boezemvrienden uit je voetbalteam.

Het hoopvolle hieraan is dat we niet alleen een lage drempel hebben voor we ruzie gaan maken met iemand op straat. Het zou ook kunnen betekenen dat we het sneller met elkaar eens zijn. Sneller common ground vinden. En om helemaal de romanticus uit te hangen: ineens is het mogelijk dat een meisje uit een rijk milieu een relatie krijgt met een glazenwasser.